Հայաստանում կփոխվի անձը հաստատող փաստաթղթերի ամբողջ համակարգը

Ընթացիկ իրավիճակը և իրավական ակտերի ընդունման անհրաժեշտությունը

Հայաստանի Հանրապետությունում ներկայումս բացակայում է անձը հաստատող փաստաթղթերի ոլորտը կարգավորող միասնական օրենսդրական ակտ։ Այս հարաբերությունները կարգավորվում են տարբեր օրենքներով և կառավարության որոշումներով՝ ինչպես օրենսդրական, այնպես էլ ենթաօրենսդրական մակարդակներում։

Գործող հիմնական իրավական ակտերն են՝

«Քաղաքացու անձնագրի մասին» օրենք
«Նույնականացման քարտերի մասին» օրենք
«Օտարերկրացիների մասին» օրենք
«Փախստականների և ապաստանի մասին» օրենք
«Բնակչության պետական ռեգիստրի մասին» օրենք
ՀՀ կառավարության 2008 թվականի N 821-Ն որոշում
ՀՀ կառավարության 2006 թվականի N 318-Ն որոշում և այլն

2025 թվականի հուլիսի 3-ին ընդունվել է «Բնակչության պետական ռեգիստրի մասին» ՀՕ-233-Ն օրենքը, որը սակայն դեռևս ուժի մեջ չի մտել։ Այն սահմանում է նույնականացնող փաստաթղթերի տեսակները, սակայն չի ապահովում ամբողջական և համապարփակ կարգավորում՝ մասնավորապես չկարգավորելով տրամադրման, փոխարինման, անվավեր ճանաչման ընթացակարգերը։

Բացի այդ, տարբեր օրենքներում առկա են կրկնվող և հատվածական կարգավորումներ, ինչի հետևանքով նույնաբովանդակ դրույթներ կրկնվում են տարբեր փաստաթղթերի համար։

Ներկայում անձնագրերի մեծ մասի կարգավորումը իրականացվում է կառավարության 2008 թվականի N 821-Ն որոշմամբ, քանի որ կենսաչափական համակարգի լիարժեք ներդրումը դեռ ավարտված չէ։

Միևնույն ժամանակ, օտարերկրացիների և փախստականների փաստաթղթերի կարգավորումները նույնպես ամբողջական չեն և հիմնականում վերաբերում են կարգավիճակին, ոչ թե փաստաթղթերի տեխնիկական և ընթացակարգային կողմերին։

Եվրոպական մի շարք երկրներում գործում են միասնական օրենքներ, օրինակ՝ Էստոնիայում և Լատվիայում, որտեղ նույն օրենքը կարգավորում է բոլոր տեսակի նույնականացման փաստաթղթերը՝ ապահովելով միասնականություն և վարչարարական արդյունավետություն։

Հայաստանում ներդրվում է կենսաչափական անձնագրերի համակարգ՝ պետություն-մասնավոր գործընկերության շրջանակում։ Ծրագրի շրջանակում ներգրավված են մասնավոր գործընկերներ, այդ թվում՝ IDEMIA կոնսորցիումը և «ՀԱՅՓԱՍ» ընկերությունը։

Այս հանգամանքը պահանջում է նաև օրենսդրական մակարդակով հստակ սահմանել մասնավոր գործընկերոջ դերը և լիազորությունները։

Բացի այդ, նոր համակարգի ներդրումը պայմանավորում է պետական տուրքերի և փաստաթղթերի վավերականության ժամկետների վերանայման անհրաժեշտությունը՝ հաշվի առնելով տեխնոլոգիական և տնտեսական գործոնները։

2. Առաջարկվող կարգավորման բնույթը

Առաջարկվում է ընդունել մեկ միասնական օրենք՝ «Անձը հաստատող փաստաթղթի մասին», որը կկարգավորի բոլոր խմբերի անձանց փաստաթղթային հարաբերությունները՝

ՀՀ քաղաքացիներ
օտարերկրացիներ
քաղաքացիություն չունեցող անձինք
փախստականներ և այլ կարգավիճակ ունեցող անձինք
2.1. Անձը հաստատող փաստաթղթերի տեսակները

Օրենքով սահմանվելու են՝

յուրաքանչյուր կարգավիճակի համար նախատեսված փաստաթղթերի տեսակները
դրանց հասկացությունները
կիրառման շրջանակները
2.2. Տրամադրման կարգը և մերժման հիմքերը

Սահմանվելու են՝

փաստաթղթի տրամադրման ամբողջական ընթացակարգ
դիմումների ընդունման և մշակման փուլերը
մերժման հստակ հիմքերը

Կենսաչափական տվյալների հավաքագրումը (լուսանկար, մատնահետք, ստորագրություն) կդառնա գործընթացի պարտադիր բաղադրիչ։

Նախատեսվում է նաև հրաժարվել փաստաթղթի պարտադիր փոխանակման համակարգից՝ թույլ տալով անձին ցանկացած պահին դիմել նոր փաստաթուղթ ստանալու համար՝ վճարելով պետական տուրքը։

ՀՀ քաղաքացու անձնագրի գործողության ժամկետը սահմանվում է 10 տարի։

2.3. Անվավեր ճանաչում և ուժը կորցնելը

Նախատեսվում է հստակ տարանջատում՝

անվավեր ճանաչում՝ սխալ, կեղծ կամ անօրինական հիմքեր
ուժը կորցնելը՝ ժամկետի ավարտ, իրավական հիմքի բացակայություն

Այս բաժանումը կվերացնի գործող համակարգում առկա իրավական անորոշությունները։

2.4. Պետություն-մասնավոր գործընկերություն

Օրենքով սահմանվելու են՝

պետական մարմնի և մասնավոր գործընկերոջ գործառույթների բաշխումը
մասնավոր գործընկերոջ տեխնիկական դերակատարումը
քաղաքացիների սպասարկման կարգը

Մասնավոր գործընկերը չի իրականացնում վարչական ակտերի ընդունում, այլ ապահովում է տեխնիկական և ծառայողական գործընթացներ։

2.5. Վեճերի լուծման կարգ

Վեճերի լուծման մեխանիզմը նախատեսվում է հետևյալ հաջորդականությամբ՝

դիմում լիազոր մարմին
մարմնի որոշման պարտադիր բնույթ
դատարան դիմելու իրավունք
3. Նախագծերի մշակման գործընթացում ներգրավված ինստիտուտները

Նախագծերը մշակվել են ՀՀ ներքին գործերի նախարարության կողմից։

4. Ակնկալվող արդյունքը

Նախագծի ընդունմամբ ակնկալվում է՝

միասնական իրավական համակարգի ստեղծում
փաստաթղթերի տրամադրման պարզեցում
վարչարարական կրկնությունների վերացում
պետություն-մասնավոր գործընկերության հստակ կարգավորում
քաղաքացիների սպասարկման արդյունավետության բարձրացում
5. Ֆինանսական հետևանքները

Նախագծի ընդունումը չի պահանջում լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ և չի հանգեցնում պետական բյուջեի եկամուտների կամ ծախսերի փոփոխության։

6. Կապը ռազմավարական փաստաթղթերի հետ

Նախագիծը բխում է ՀՀ կառավարության 2021–2026 թվականների ծրագրից, մասնավորապես՝ թվայնացման և նույնականացման համակարգերի արդիականացման քաղաքական ուղղություններից։